Wandelroute Openmonumentendagen

Burgers genoeg, maar bezochten ook boeren en buitenlui de binnenstad van Dordrecht? Deze wandeling toont aan dat hun invloed behoorlijk groot is geweest en dat de ontwikkelingen die zij meebrachten, nog steeds het stadsbeeld van Dordrecht bepalen. Dordtenaren hebben veel aan mensen van buiten te danken.

Bekijk PDF Wandelroute 2017

Lees meer

Het Hof van Nederland

Dit was niet de plek waar veel boeren of burgers kwamen, maar buitenlui lieten zich hier in de loop van de geschiedenis wel vaak zien. En wat voor geschiedenis! Het Hof is de broedplaats van Dordtse, Nederlandse en religieuze geschiedenis. De gebouwen rond het plein waren vanaf 1275 onderdeel van een augustijnenklooster. Na het vertrek van de monniken, werden in juli 1572 vérstrekkende politieke en staatkundige besluiten genomen. Op last van prins Willem van Oranje kwamen in het geheim twaalf Hollandse steden bijeen voor wat zou gaan heten: de Eerste Vrije Statenvergadering. Ze steunden de opstand tegen de Spaanse overheerser en erkenden de prins als enig stadhouder. Onbedoeld stonden ze aan de wieg van de huidige Nederlandse staat.

De vergaderplaats groeide uit tot een geliefde residentie voor vorsten, landvoogden en andere hoogwaardigheidsbekleders. Willem van Oranje kwam er vaak en trouwde er zelfs. Honderden gasten woonden in 1575 zijn huwelijk met Louise de Bourbon bij.

Lieden van overzee hebben ook onderdak gevonden. Het stadsbestuur van Dordrecht wist in 1658 een groep vermogende Engelse kooplieden, de Merchant Adventurers, over te halen hier hun zetel te vestigen. Na gedane zaken, meestal de verkoop van lakenstoffen, trakteerden ze de stad regelmatig op een feest. Zo schonken ze het volk gratis wijn en op een dag schoten ze vanaf Het Hof een stel vuurpijlen af, een verschijnsel dat de omwonenden met stomme verbazing gadesloegen.

Tip! In het museum Hof van Nederland komen de Middeleeuwen tot leven, buldert de Elisabethvloed en prikkelen de interactieve presentaties van de Eerste Vrije Statenvergadering en de Dordtse Synode (1618/1619) de geest.

  •  Ga door poort aan korte zijde en sla rechtsaf de Voorstraat op.

Pictura

Op Voorstraat 190 staat een voornaam huis met hoog bordes. De voormalige burgemeesterswoning Oostenrijck biedt onderdak aan Nederlands oudste kunstenaarssociëteit, Pictura. Schilder Abraham Van Strij en zijn vrienden werkten graag in de vrije natuur en kwamen na afloop samen in herberg

Krispijn. Op een dag in 1774, ‘op zulk eenen schoone avondstond’, kwamen ze weer bijeen. Ze spraken de wens uit om zich ook ’s winters in de tekenkunst te bekwamen. Dat kon het best in de stad. Na een verblijf in andere onderkomens verhuisde het Teekengenootschap Pictura in 1901 naar dit monumentale pand, waar nu nog steeds dertien ateliers ter beschikking staan van kunstenaars. De vereniging blijft dankzij de inzet van 130 werkende en 100 kunstliefhebbende leden in leven.

  • Loop verder naar de wegkruising, aan linkerzijde ligt de Nieuwbrug.

Zakkendragersstraatje

Rechts ligt het bijna smalste straatje van Dordrecht, ’t Sakkertie voor rasechte Dordtenaren. Het gilde van zakkendragers betrok hier een gildenhuis, waarvan ramen, deur en koperen luidklok nog aanwezig zijn. Het straatje vormde de verbinding tussen de opslagplaatsen erachter en de Taankade langs de Wijnhaven. De arme sjouwers waren blij met de krapte van het straatje; konden hun schouders de vracht niet meer dragen, dan waren de muren hen tot steun.

  • Loop vervolgens de brug op tegenover de ingang van het Zakkendragersstraatje.

Taankade en Wijnhaven

Mooie uitzichten biedt de Nieuwbrug, een gietijzeren pronkjuweel uit 1851 van stadsbouwmeester G.N. Itz. ‘Als ik in Dordt op de Nieuwbrug sta,’ schreef Kees Buddingh’ eens, ‘en over de boten en jachtjes in de Wijnhaven uitkijk naar de koepel van het Groothoofd in de verte, weet ik dat heel Brooklyn en Manhattan samen mij nooit zoveel zullen doen’.

Rechts ligt de Taankade, een naam die is ontleend aan een rederij voor haringvissers. De vissers taanden (conserveerden) hun netten, touwen en zeilen in het nabijgelegen taanhuis. Nu liggen er in alle rust plezierbootjes, maar in het verleden was het hier een drukte van jewelste. Het was een overslagplaats van goederen, die via de rivier vanuit het achterland werden aangevoerd.

De Taankade ligt aan de Wijnhaven, voorheen Oude Haven genoemd. Dit water was lang geleden de monding van het riviertje Thuredrecht, waaraan de stad zijn naam heeft te danken. Aan weerszijden van het water ontstonden nederzettingen op een wal: de Voorstraat en de Wijnstraat. Hier vindt Dordrecht dus zijn oorsprong.

  •  Sla rechtsaf de Wijnstraat in.

Wijnstraat

De titel ‘elegantste straat’ van Dordrecht is voorbehouden aan de Wijnstraat. De straat begint bij de Groothoofdspoort en krult zich dan loom naar het Scheffersplein. Het riviertje Thuredrith heeft de straat het slingerende patroon gegeven. De schoonheid van de straat was dichter Constantijn Huygens in 1676 al opgevallen, toen hij schreef: ‘Ons Hollands eerste Stadt pronckt met een langen Straet, die rijck en heerlijck is, maar slingert in veel bochten’.

De Wijnstraat is een parelsnoer van monumenten. Maar liefst 62 rijksmonumenten staan aan weerszijden. De meeste gebouwen zijn met gevelstenen en sierankers gedecoreerd, verwijzend naar een welvarend verleden, met dank aan de wijnhandel. Tot de meest aansprekende panden behoren Huis de Onbeschaamde (nr 123), ’t Zeepaert (nr 113) en het West-Indisch huis (nr 87). Genoemde panden zijn tijdens de Open Monumentendagen open voor bezoek.

Huis de Onbeschaamde

Het huis is een ontwerp van de beroemde bouwmeester Pieter Post, bekend van onder meer het Haagse Mauritshuis. Het monumentale pand (1650) in Hollands-classicistische stijl dankt zijn naam aan het naakte jongetje in het timpaan, het Manneke Pis van Dordrecht. Begin vorige eeuw zorgde hij ongewild voor opwinding bij de lokale autoriteiten. Koningin Wilhelmina zou tijdens een bezoek aan de stad een rijtoer maken en dit schaamteloze pand passeren. Om haar niet in verlegenheid te brengen, werd het piemeltje met een oranje sjerp toegedekt.

  • Volg de Wijnstraat tot aan Hotel Bellevue en ga links door Groothoofdspoort.

Groothoofd

U loopt door de Groothoofdspoort van de stad naar de rivier. Honderden jaren achtereen ging dat omgekeerd. Vorsten, boeren, burgers en buitenlui moesten voor een stadsbezoek door deze voorname waterpoort, gebouwd tussen 1440 en 1450. De stad lag lang aan een strategisch punt van handelswegen. Platte schuiten voerden graan, groenten, vlees, wol en huiden aan, onder meer uit de Alblasserwaard. Maar ook handelaren van het landinwaarts liggende Rijn- en Maasland moesten allemaal langs Dordrecht. Stadsbestuurders maakten er (mis)gebruik van door het opleggen van tolheffingen, stapelrecht geheten. Wie probeerde ongezien door te varen, kreeg met bewapende wachtschepen te maken. Die eisten alsnog het tolgeld op. Het stapelrecht bracht de stad Dordrecht grote voorspoed en…een slecht imago.

Deze toegangspoort is met de Catharijnepoort als enige bewaard gebleven. Vanaf 1692 siert een achtkantige koepel de belangrijkste stadspoort.

Het Groothoofd biedt een magistraal uitzicht over het drierivierenpunt. Hier komen de Oude Maas (links), Noord (recht vooruit) en Beneden Merwede (rechts) samen. Met 150.000 scheepsbewegingen is dit het drukste scheepvaartknooppunt van Europa.

  • Ga linksaf en volg de kade.

Kuipershaven

De Kuipershaven was lang het domein van kuipers, wijn- en suikerhandelaren. Wijn uit Frankrijk, Spanje en Duitsland werd aangevoerd en opgeslagen in ter plekke gemaakte vaten (kuipen). Eind 19de eeuw lagen schippers en matrozen er met hun stoomsleepboten op een klus te wachten. Hun schepen meerden ze af in het water van de Wolwevershaven, tegelijk de naam van het water én de kade aan de overkant. Tegenwoordig is de rust neergedaald. De historische schepen van de ‘bruine vloot’ varen zelden nog uit en de tot appartementen verbouwde wijnpakhuizen zijn bevolkt door kalme, welgestelde burgers.

Tip! U kunt dit weekend meevaren met de stoomsleper Pieter Boele. Het vertrekpunt is bij het Groothoofd.

Het Meevat

Op nr 41/43 staat een kolossaal pakhuis, het Meevat. Het werd omstreeks 1700 gebouwd in opdracht van de Luikse handelaar Hubert Borret. De naam van het Rijksmonument is ontleend aan een landbouwproduct: meekrap. De plant werd verbouwd op de Zuid-Hollandse en Zeeuwse eilanden. Uit de wortels werd een rode kleurstof voor de verfindustrie gewonnen. Het rode tonnetje boven de deur verwijst nog naar de handelswaar.

  • Aan het eind van de Merwekade, steekt u over naar (links) naar de Aardappelmarkt.

Aardappelmarkt

Waarheen te kijken? Het uitzicht op de Nieuwe Haven en Grote Kerk behoort tot de mooiste van de stad. Maar aan de bovenkant van de huizen die uitkijken op het water, is ook veel te zien. Namen van aardappelsoorten herinneren aan het voedselproduct dat op de kade werd verhandeld. In de 18de eeuw begon het volk van de aardappel te houden. Zelfs de gegoede burger die de knol aanvankelijk met afschuw van de eettafel weerde. Steeds meer aardappelschuiten legden aan deze kade aan. Huisvrouwen deden er rechtstreeks hun inkopen. Met de komst van winkels en rondrijdende groenteboeren verloor de markt haar waarde, maar niet het uitzicht!

  • Vervolg de wandeling aan de linkerkant van haven.

Vismarkt

Langs de Knolhaven, de naam van deze smalle kade, ligt de Vismarkt. Tegenwoordig onderkomen van een pizzeria, in vroeger tijden het domein van vissers en verkopers. Ze kwamen van de rivieren, maar ook van de Zuiderzee, om in Dordrecht hun waren uit te venten. Dat gebeurde eerst in de Visstraat, een paar straten verderop, maar na een verhuizing in 1867 onder de gietijzeren kap van de Vismarkt. De visverkopers stonden achter geschraagde tafels, waarop rieten manden waren uitgestald met zalm, baars, brasem, spiering en griet.

  • Volg de kade tot het eind.

Lange IJzerenburg

Rechts aan het einde van de Knolhaven ligt de Lange IJzeren Brug. Een elegante schepping van stadsarchitect Itz uit 1856. De brug was voorheen van hout gebouwd en heette daarom in de volksmond de Lange Houten Brug. Toen Dordrecht nog uitsluitend over de rivier te bereiken was, was dit een belangrijke doorgangsroute naar de diverse markten. Na de opening van de Zwijndrechtse brug in 1939 werd het stiller.

  • Sla nu linksaf en steek over naar de Vleeshouwerstraat

 Vleeshouwersstraat

De boeken spraken al in 1404 over ‘vleishouwersstraete aan die poirtzide’. Dit straatje was de plek voor kleine slagers. Een ossenkop kijkt halverwege de straat op voorbijgangers neer. Het is geen trofee van de vleeshouwers, maar is er in 1835 door de Antwerpenaar M.J.Brugman opgehangen boven diens leerlooierij en schoenmakerij.

Het smalle straatje was eeuwenlang een van de drukste verbindingen tussen de havens en het centrum. Vooral veel volk uit Zwijndrecht, dat met het pontje was afgezet, trok door het straatje. Groenteboertjes, melkhandelaren, patattentjes en zelfs een hoerenkastje profiteerden van de toeloop. Met de opening van de Zwijndrechtse brug in 1939 en de verplaatsing van de pont bleven de voetgangers weg.

  • Sla aan het einde van de straat linksaf.

Groenmarkt

De Groenmarkt was vanaf de 15de eeuw de plek waar veelal tuindersvrouwen uit Zwijndrecht samenkwamen. In manden voerden ze groenten en fruit aan. De plaats was niet toevallig gekozen. Tussen de vleeshouwers en de visverkopers verderop waren ze van een grote aanloop verzekerd.

Aan de voet van de Visbrug staat een bronzen beeld van de gebroeders Johan en Cornelis de Witt, een schepping uit 1918 van beeldhouwer Toon Dupuis. Beide mannen speelden een belangrijke rol in het bestuur van stad en land. De machtsstrijd met prins Willem III om het bestuur van de Republiek werd ze fataal. Ze werden beticht van samenzwering tegen de koning. Burgers, bestaande uit opgehitste Oranjegezinden, lynchte de broers op 20 augustus 1672 buiten de gevangenpoort in Den Haag. 

  • Loop nu rechtdoor tot aan plein.

Scheffersplein

In de volle Dordtse binnenstad is dit een van de schaarse pleinen. Dordtenaren nemen er in de zomermaanden massaal bezit van. Ary Scheffer is er alle seizoenen. De Dordtse romantische schilder staat er al sinds 1862 op zijn sokkel. Veel burgers vonden zoveel eerbetoon maar raar. Ary was immers al op tweejarige leeftijd naar Den Haag verhuisd. Later vertrok hij naar Parijs, zijn aanbeden moeder achterna. In Frankrijk verwierf Ary naam en faam, maar Dordrecht vergat hij niet helemaal. Regelmatig logeerde hij bij Herman de Kat aan de Wijnstraat. Na Ary’s dood in 1858 besloot deze kunstverzamelaar zijn vriend met een standbeeld tot in lengte van jaren te eren.

  • Loop voorbij het plein tot aan de eerstvolgende afslag en brug rechts.

Boterbeurs

In de bocht van de Wijnstraat staat de Boterbeurs. Bouwmeester Itz leverde het in 1841 af. Na de opening kwamen boeren uit de verre omtrek iedere vrijdag naar deze plek om er boter, kaas en eieren af te leveren. De markt verliep tegen het einde van de 19de-eeuw. Het gebouw deed naderhand dienst als onderkomen van een schilderijenmuseum, de voorloper van het Dordrechts Museum. Later werd er een openbare leeszaal gevestigd. De boterbeurs zal binnenkort veranderen in een appartementencomplex met vijf royale lofts.

  • Sla nu rechtsaf de brug op.

Wijnbrug

Deze plaats, met de achtergevels gestoken in de Voorstraatshaven, staat symbool voor de schoonheid van de achterkant. De Wijnbrug biedt uitzicht over de Voorstraatshaven, aan de ene kant richting Nieuwbrug en de andere kant het Scheffersplein. Goed te zien is dat het plein feitelijk een brug is, een pleinbrug dus.

Tip! Met de rondvaarten van de Dordtevaar (opstapplaats Wijnhaven) en die van Imbarcazione Barone (opstapplaats Pottenkade, naast de Grote Kerk) krijgt u een prachtig beeld van de stad vanaf het water.

  • Steek de winkelstraat over, de Nieuwstraat in, daarna 1e zijstraat links.

Hofstraat

De Hofstraat staat symbool voor nieuw bestuurlijk inzicht na de verwoestende stadssanering. In het straatje pronkt de Statenschool, een ontwerp uit 1913 naar neo-Hollandse renaissancestijl. Wat de wandelaar aan de overkant ziet is bekoorlijke schone schijn. Hoewel ze er eeuwenoud uitzien, staan de meeste huizen er pas sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Tijdens de sanering werden in die periode veel achterstraten gesloopt. De fraaiste gevels, waaronder een aantal van het Dordtse type, werden soms in brokken en soms in hun geheel naar de Hofstraat verplaatst. Zo kreeg de Dordtse gevel in de Hofstraat een tweede leven. Van de ongeveer 150 Dordtse gevels die er omstreeks 1900 nog waren, zijn er ruim vijftig bewaard gebleven.

  • U loopt nu de Hofstraat verder uit en bent weer terug op het beginpunt, het Hof.